Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗ

ΑΘΗΝΑ

Αναπαράσταση από τον γάμο  Δία - Ήρα

Ο γάμος κατά τους Ομηρικούς χρόνους μέχρι την Κλασική εποχή είναι ένας θεμελιώδης θεσμός που δεν ενδιέφερε μόνο την οικογένεια και το ζευγάρι, αλλά και την Πολιτεία. Τουλάχιστον αυτό φαίνεται να συμβαίνει στην Αθήνα και στην Σπάρτη και γι' αυτό το λόγω λαμβάνει η πολιτεία μέτρα νομοθετικής οικονομίας και προστασίας του θεσμού. 

   Ο Σόλων είναι ο πρώτος που θα επιχειρήσει  νομικές ρυθμίσεις για τον γάμο και τα κληρονομικά δικαιώματα. Στις αρχές του 6^ου αιώνα  π.κ.χ. εισάγει το θεσμό της διαθήκης και ψηφίζει νόμους για την ‘’επίκληρο’’ κόρη, την ορφανή κόρη δηλαδή, που είναι κληρονόμος αλλά όχι και δικαιούχος της πατρικής περιουσίας. Η επίκληρος αφού δεν υπάρχουν άρρενες απόγονοι, είναι υποχρεωμένοι να παντρευτεί τον πιο κοντινό της συγγενή, με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να παραμείνει η  πατρική περιουσία στα μέλη της ευρύτερης οικογενείας.

   Στα τέλη του 6^ου αιώνα π.κ.χ. ο Κλεισθένης ο ιδρυτής της δημοκρατία ψηφίζει νόμο σύμφωνα με τον οποίο πολίτες είναι όσοι έχουν πατέρα Αθηναίο πολίτη. Αργότερα στα μέσα του 5^ου αιώνα ο έλεγχος της πόλης και ο καθορισμός των πολιτικών και κληρονομικών δικαιωμάτων ολοκληρώνεται με τον Περικλή. Ο Περικλής αλλάζει το νόμο και πολίτες θεωρούνται πλέον όσοι προέρχονται από νόμιμο γάμο από Αθηναίο πολίτη και Αθηναίας αστής. Έτσι μετά το 451 π.κ.χ. όλοι οι μητρόξενοι θεωρούντε νόθοι και αποκλείοντε από την διακυβέρνηση της πόλης.

   Ο θεσμός αυτός απασχολεί έντονα και τους φιλοσόφους της εποχής. Διότι αντιλαμβάνοντε και αυτοί πως μόνο ένα υγιές και νέο ζευγάρι δημιουργεί σωματικά και διανοητικά υγιείς απογόνους. Ο γάμος για να είναι επιτυχείς θα πρέπει να γίνεται όταν τα σώματα δεν είναι ανώριμα, ούτε γερασμένα γιατί όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης: "Τα παιδιά των μεγαλύτερων σε ηλικία, καθώς και αυτά των νεότερων, είναι ατελή και σωματικά και διανοητικά, ενώ τα παιδιά των γερόντων είναι ασθενή". Ο Ξενοφών προσθέτει: "Όρισε (ο νομοθέτης) να γίνονται οι γάμοι όταν τα σώματα βρίσκονται στην ακμή τους και αυτό επειδή το θεωρούσε συμφέρον για την ε υ γ ο ν ί α". Ο φιλόσοφος Σωκράτης γιος της μαίας Φαιναρέτης, αποδίδει μεγάλη σημασία στις δραστηριότητες των μαιών, με την προϋπόθεση πως αυτές γνωρίζουν άριστα να συνδυάζουν τα "προς σύζευξιν" άτομα: "Είναι πάρα πολύ ικανές προξενήτρες, αφού είναι πολύ σοφές στο να γνωρίζουν ποια γυναίκα πρέπει να παντρευτεί ποιον, για να γεννήσει άριστα παιδιά". Αντίστοιχα, ο Πλούταρχος αιτιολογεί το όριο ηλικίας: "Για να αποκτήσουν δυνατά παιδιά, εφόσον θα γεννηθούν από ώριμους γονείς". Ο Πλάτων στους "Νόμους" υποστηρίζει ότι οι νόμοι οι σχετικοί με το γάμο πρέπει να κατέχουν την πρώτη θέση στη νομοθεσία, επειδή αποτελούν τη βάση κάθε ευνομούμενης πολιτείας: "Άραγε η σύναψη γάμων δεν αποτελεί τη δημιουργική αρχή όλων των πόλεων; Και οι νόμοι οι σχετικοί με το γάμο, αν θεσπισθούν καλά, αποτελούν εχέγγυο ότι θα πάνε καλά όλα τα θέματα της πόλης". Και ο Πλάτων συνεχίζει και αναφέρει: "Ο κάθε πολίτης θα πρέπει να συνάπτει τον πιο συμφέροντα γάμο για την πόλη κι όχι τον πιο ευχάριστο για τον ίδιο". Και ο Πλούταρχος σε άλλο σημείο συνεχίζει: "Οι Σπαρτιάτες παντρεύονταν αφού άρπαζαν όχι μικρές ούτε ανώριμες για γάμο γυναίκες, αλλά αυτές που ήταν στο άνθος της ηλικίας τους και ώριμες". Παράλληλα ο Αριστοτέλης προβληματίζεται και προτείνει: "Αν πρέπει ο νομοθέτης από την αρχή να κοιτάξει πώς θα γίνουν τα σώματα των παιδιών όσο το δυνατόν καλύτερα, πρέπει αρχικά να επιμεληθεί τα σχετικά με το γάμο, πότε και ποιοι πρέπει να συνευρεθούν". Γι' αυτό το λόγο συνήθιζαν στην Αθήνα οι νέες να παντρεύοντε 15 χρονών ενώ οι άνδρες στην ωρίμανση τους, μετά τα 30!

   Η αγαμία και η ατεκνία από την άλλη θεωρούνται ντροπή. Στην Αθήνα οι άγαμοι στερούνταν κάθε είδους τιμής και φροντίδας από τους νεότερους ενώ τους αφαιρούνταν τα πολιτικά τους δικαιώματα προκειμένου να νυμφευτούν και να προσφέρουν απογόνους. Οι άτεκνοι μάλιστα ήταν ακόμη περισσότερο σε μειονεκτική θέση καθώς αποκλειόταν από τα αξιώματα. Για παράδειγμα ένας άτεκνος δεν μπορούσε ποτέ να εκλεγεί στρατηγός.

   Ο γάμος από έρωτα πάλι φαίνεται πως δεν ήταν συνηθισμένος. Η θέση που διαβάζουμε ότι εκφράσθηκε μπροστά σε αθηναϊκό δικαστήριο (Δημοσθένης εναντίον Νεαίρας), ότι έχουμε εταίρες για την ευχαρίστησή μας, παλλακίδες για τις καθημερινές φροντίδες και συζύγους για να μας κάνουν παιδιά και για να είναι πιστοί φύλακες των σπιτιών μας, φαίνεται ότι ήταν διαδεδομένη στην αρχαία κοινωνία!

   Στην Αθήνα ο γάμος πραγματοποιούνταν συνήθως το μήνα Γαμηλιώνα (δηλαδή από τα μέσα Ιανουαρίου έως τα μέσα Φεβρουαρίου),μήνας που γιορταζόταν ο γάμος του Δια και της Ήρας. Στην Κλασική εποχή ο νόμιμος γάμος περιλαμβάνει : α) την εγγύηση β) την έκδοση γ) την συμβίωση και δ) την απόκτηση αγοριού.

  Ο μνηστήρας πήγαινε στην οικία της κοπέλας και ζητούσε από τον πατέρα της να δώσει την συγκατάθεση του για τον γάμο. Η συμφωνία του γάμου ανάμεσα στον υποψήφιο γαμπρό και στον πατέρα της κόρης, για την παράδοση της δηλαδή στον οίκο του γαμπρού, ονομαζόταν εγγύηση. Ήταν ο σημερινός αρραβώνας. Κατά την συμφωνία μπορούσαν να προσφέρουν και προγαμήλια δώρα. Ο γαμπρός προσέφερε στον μέλλοντα πεθερό του τα ‘’έδνα’’ δηλαδή διάφορα γεννήματα, υφάσματα και κοσμήματα, ενώ ο πατέρας της νύφης προσέφερε τα ‘’μήλια’’ δηλαδή δώρα που θεωρούντε οι απαρχές της προίκας. Η προίκα μπορούσε να αποτελείται από ένα χρηματικό ποσό, από ρούχα και κοσμήματα καθώς και κτήματα. Η εγγύηση είναι δηλαδή ένα είδος προγαμιαίου συμβολαίου που περιλαμβάνει την υπόσχεση προίκας του πατέρα της νύφης. Ενώ η έκδοση περιλαμβάνει το τελετουργικό του γάμου  και την καταβολή της προίκας. Η γυναίκα σε αυτή την συζήτηση όπου ο πατέρας και ο επίδοξος μνηστήρας κανόνιζαν την ''εγγύηση'' δεν ήταν απαραίτητο να παρευρίσκεται. αφού η γνώμη της δεν είχε καμία βαρύτητα καθώς όπως αναφέρει και ο Πλάτωνας το δικαίωμα αυτό ασκούσε αποκλειστικά και μόνο ο πατέρας της νύφης. Αν δεν βρισκόταν στη ζωή τότε τον διαδεχόταν κατά σειρά ο παππούς, τα αδέλφια, η μάνα και αν δεν υπήρχαν καθόλου κοντινοί συγγενείς τότε το "δικαίωμα" ασκούσε ο εκάστοτε κηδεμόνας. 

   Ο γάμος είναι ένα σύνολο τελετών που διαρκούν τρείς μέρες. Οι γαμήλιες γιορτές του ζευγαριού διαρκούν τρείς μέρες και περιλαμβάνουν α) τα προαύλια β)τον κυρίως γάμο και γ) τα επαύλια.

   Προαύλια αποκαλούσαν την παραμονή του γάμου, που γινόταν η προετοιμασία του. Η νέα πραγματοποιούσε τα προτέλεια, την προκαταρτική θυσία προς τους θεούς του γάμου, που ήταν ο Ζεύς, η Ήρα, η Αφροδίτη, η Άρτεμις κ.α. Ιδιαίτερα στην Άρτεμη, η νύφη ανέθετε τα παιδικά της παιχνίδια, τα ρούχα, την ζώνη της (σύμβολο παρθενίας που θα εγκατέλειπε) και μια τούφα από τα μαλλιά της (σύμβολο της μετάβασης της στη νέα της ζωή). Χαρακτηριστικό είναι ένα επίγραμμα που βρέθηκε αφιερωμένο στην Άρτεμις από μια μελλόνυμφη, την Τιμαρέτη, για την τελετουργική αυτή πράξη. Σε ελεύθερη μετάφραση γράφει: Η Τιμαρέτη, τώρα που παντρεύεται, σου αφιερώνει, Άρτεμις Λιμνάτις, θεά παρθένα, όπως πρέπει σε παρθένα που είναι κι αύτη, το ντέφι της, το τόπι που αγαπούσε, το δίχτυ που έπιανε τα μαλλιά της και τις κούκλες της μαζί με τα ρουχαλάκια τους. 

γυναικεία λουτροφόρος

 
 Μετά τις θυσίες, την ίδια μέρα, ακολουθούσε το λουτρό των νεόνυμφων, γνωστό και ως λουτροφορία. Για το εξαγνιστικό λουτρό μια πομπή γυναικών κρατώντας πυρσούς στα χέρια μετέφερε το νερό σε ειδικά αγγεία, την λουτροφόρο, οι οποίοι ανάλογα με το σχήμα τους διακρίνοντε σε αυτές που προορίζονταν για το λουτρό που ήταν για τις νύφες, με τρείς λαβές υδρίες και σε αυτές που ήταν για το λουτρό του γαμπρού, με δύο λαβές αμφορείς. Το λουτρό γινόταν από νερό που προερχόταν από πηγές ή ποτάμια που σχετίζονταν με την ευγονία. Ο Θουκυδίδης μας πληροφορεί πως οι νεόνυμφοι της Αθήνας λούζονταν από νερό που προερχόταν από την πηγή της Καλλιρόης. Για το λουτρό των γυναικών δεν έχουμε παραστάσεις, ίσως γιατί υπήρχε ένα αίσθημα διακριτικότητας σχετικά με το λουτρό της νύφης. Το  λουτρό του γαμπρού φαίνεται πως δεν έχει ιδιαίτερη συμβολική αξία. 

   Η δεύτερη μέρα χαρακτηρίζεται από τις τελετές του κυρίως γάμου. Ο γάμος δεν έχει επίσημο θρησκευτικό χαρακτήρα, γι' αυτό και δεν τελείται σε ναό. Οι θύρες των σπιτιών του γαμπρού και της νύφης είναι στολισμένες με λουλούδια. Στον γυναικωνίτη οι γυναίκες στολίζουν τη νύφη σύμφωνα με τις οδηγίες μιας ηλικιωμένης και έμπειρης γυναίκας, της νυμφεύτριας. Η νυμφεύτρια την συνοδεύει και την κατευθύνει σε όλη την διάρκεια του γάμου. Η νύφη φοράει ένα ειδικό ιμάτιο και πέπλο που καλύπτει το πρόσωπο της. Ο γαμπρός συνοδεύεται από αντίστοιχο παράνυμφο ή νυμφευτή. Στην συνέχεια ο πατέρας της δίνει το γαμήλιο γεύμα, τη γαμική θύνη, που περιέχει κρέας, κρασί, άρτους και εδέσματα όπως γλυκά από αλεύρι, σουσάμι και μέλι. Οι γυναίκες στο γεύμα κάθονται ξεχωριστά από τους άνδρες, αυτό μας φανερώνει την αντίληψη της εποχής για την θέση της γυναίκας. Η νύφη συνεχίζει να φοράει την καλύπτρα στο πρόσωπο της καθ΄ όλη την διάρκεια του γεύματος. Ανάμεσα στους καλεσμένους κυκλοφορεί ένας νέος που μοιράζει άρτο, γλυκίσματα και δίνει ευχές στο ζευγάρι λέγοντας τη φράση : Εφυγον κακόν, εύρον άμεινον, που ίσως να σημαίνει την αποδέσμευση των νεόνυμφων από τις οικογένειες τους με σκοπό την δημιουργία μιας νέας οικογένειας καλύτερης και δυνατότερης από τις αρχικές. Η χρήση του ψωμιού συμβολίζει την αφθονία. Στο τέλος του γεύματος γίνονται τα αποκαλυπτήρια, τα Οπτήρια, όπως λέγονταν στην Αττική. Είναι η στιγμή που η νύφη φανερώνει το πρόσωπο της και θεωρείται πλέον παντρεμένη. Μετά από τα Οπτήρια η νύφη δέχεται δώρα και ευχές. 

Γαμήλια άμαξα με τη νύφη, το γαμπρό και τον νυμφευτη (αγγείο του 550 π.κ.χ.)

   Στο τέλος του δείπνου ο γαμπρός παίρνει τη νύφη από το χέρι και με συνοδεία συγγενών και φίλων την οδηγεί στο νέο της σπίτι. Τοο ζευγάρι πηγαίνει είτε πεζό είτε πάνω σε άμαξα, την κλινίδα, που την μεταφέρουν γαϊδουράκια ή βόδια. Η συνοδεία κρατάει πυρσούς και τα δώρα της νύφης. Ραίνουν το ζευγάρι με καρπούς, τα λεγόμενα καταχύσματα και τραγουδούν τραγούδια του Υμέναιου. Η δημόσια πομπή έχει σκοπό την γνωστοποίηση του γάμου στην κοινωνία. 

γαμήλια πομπή

   Όταν το ζευγάρι φτάσει στο νέο του σπίτι, δίνουν στη νύφη να φάει ένα φρούτο (μήλο η ρόδι σύμβολο εξασφάλισης της γονιμότητας) και ένα γλύκισμα. Μέσα στο σπίτι η νύφη περιφέρεται γύρω από τον βωμό των εφεστειων θεών και έπειτα η νυμφεύτρια οδηγεί το ζεύγος στο νυφικό θάλαμο. Ένας άνδρας φυλάει την πόρτα και οι υπόλοιποι τραγουδούν άσματα τα επιθαλασμια. Χτυπούν την πόρτα και θορυβούν για να απομακρύνουν το κακό. 

   Στα επαύλια, η επόμενη μέρα δηλαδή του γάμου, η νύφη θα παραδώσει την προίκα στον άνδρα της και θα δεχτεί δώρα από συγγενείς και φίλους. Το βράδυ ο γαμπρός παραθέτει πάλι δείπνο, την γαμηλια ή παννυχίδα με την οποία ολοκληρώνονταν οι γιορτές του γάμου. 

   Η ζωή στην αθηναϊκή οικογένεια μετά την τέλεση του γάμου κυλούσε ως εξής: Η γυναίκα περνάει τον περισσότερο χρόνο της στον γυναικωνίτη και είναι υπεύθυνη για την φροντίδα και την διοίκηση του σπιτιού. Έχει πολλούς δούλους, μάγειρα, παιδαγωγό και είναι υπεύθυνη για την ανατροφή των παιδιών. Είναι χαρακτηριστικό ένα απόσπασμα από τον Οικονομικό του Ξενοφώντος, όπου ο σύζυγος λέγει στη γυναίκα του (σε ελεύθερη μετάφραση): Πρέπει λοιπόν εσύ να μένεις στο σπίτι. Και τους υπηρέτες που έχουν δουλειά έξω από το σπίτι να τους στέλνεις στη δουλειά όλους μαζί, ενώ εκείνους που ασχολούνται μέσα στο σπίτι να τους επιβλέπεις εσύ η ίδια. Να παραλαμβάνεις αυτά που φέρνουν εσύ και να κανονίζεις ποια πρέπει να ξοδευτούν και αυτά που περισσεύουν να φροντίζεις να φυλαχτούν. Γιατί δεν πρέπει να ξοδεύουμε μέσα σε ένα μήνα όσα θα έπρεπε να ξοδευτούν σε ένα χρόνο. Να κοιτάζεις ποιοι χρειάζονται ρούχα. Να φροντίζεις ώστε το σιτάρι να είναι κατάλληλο. Και αν κανένας αρρωστήσει να παίρνεις όλα τα μέτρα για να γίνει καλά. Ωστόσο η γυναίκα των χαμηλότερων τάξεων  βγαίνει συχνότερα από το σπίτι, εμπορεύεται και συναλλάσσεται κοινωνικά. Ο άνδρας από την άλλη ασχολείται με τις αγροτικές ή άλλες βιοποριστικές εργασίες με την βοήθεια των δούλων. Συναλλάσσεται κοινωνικά, εμπορεύεται, ταξιδεύει, πολεμά. Ασχολείται με την εκκλησία και με τα κοινά. Ο εύπορος νέος επίσης μπορεί να συναλλάσετε και συνάπτει ελεύθερα σχέσεις  και με άλλες γυναίκες, παλλακίδες ή εταίρες.   

   Βέβαια όλοι οι γάμοι δεν ήταν επιτυχημένοι. Το διαζύγιο ήταν εύκολο για τον άνδρα, που μπορούσε να χωρίσει χωρίς αιτιολογία. Δικαιολογημένα χώριζε, αν ήθελε, από μια στείρα γυναίκα και με την επιταγή του νόμου από μια αποδεδειγμένα μοιχό. Για την γυναίκα τα πράγματα ήταν πολύ πιο δύσκολα. Ο κύριος λόγος για να ζητήσουν διαζύγιο στην Αθήνα έπρεπε να καταθέσουν σχετικά γραπτή αίτηση στον αρμόδιο άρχοντα ήταν η άσκηση βίας εκ μέρους του συζύγου. Οι δικές του εξωσυζυγικές δραστηριότητες, η δική του μοιχεία, αντιμετωπιζόταν με ανεκτικότητα. Χαρακτηριστική σχετικά είναι η τύχη της Ιππαρέτης, της γυναίκας του Αλκιβιάδη, που ήταν κόρη του πάμπλουτου Καλλία. Μη αντέχοντας τις ακολασίες του συζύγου της έφυγε στο σπίτι του πατέρα της. Όμως ο Αλκιβιάδης την άρπαξε όταν πήγε να καταθέσει την αίτηση διαζυγίου μέσα από την αγορά και την φυλάκισε στο σπίτι του. Η Ιππαρέτη πέθανε σύντομα, χωρίς να προλάβει να διεκδικήσει ξανά την ελευθερία της. Στοιχείο πάντως δίκαιας αντιμετώπισης των δύο οικογενειών αυτών που χώριζαν ήταν ότι έπρεπε ο σύζυγος να επιστρέψει την προίκα. 

  ΣΠΑΡΤΗ

   Στην Σπάρτη ο γάμος ήταν υποχρεωτικός από το νόμο. Είχε καθιερωθεί μάλιστα και γιορτή κατά την οποία οι άγαμοι χλευάζονταν από το συγκεντρωμένο πλήθος.  

   Η νομοθεσία της Σπάρτης για το γάμο, μπορεί να χαρακτηριστεί ως μία από τις τολμηρότερες αλλά και τις πιο παράδοξες, στο θέμα της ευγονικής των αρχαίων: "Νόμος των Σπαρτιατών ορίζει ως τιμωρίες την μεν πρώτη του αγαμίου, τη δεύτερη του οψιγαμίου, τρίτη δε και μεγαλύτερη όλων του κακογαμίου".

   Ο γάμος στη Σπάρτη διέφερε αρκετά από τις άλλες πόλεις- κράτη, όπου είχε ένα στοιχείο αρπαγής. Η νυμφεύτρια έπαιρνε στα κρυφά τη νύφη, της έκοβε σύρριζα τα μαλλιά, της έβαζε ανδρικό ιμάτιο και υποδήματα και την οδηγούσε στη σκοτεινή στιβάδα του νυμφίου, όπου κι’ αυτός έμπαινε κρυφά και αφού βρισκόταν μαζί της έφευγε πάλι για τον καταυλισμό και τους συντρόφους του. Ο Πλούταρχος που αναφέρει το έθιμο και λέγει ότι ο σύζυγος μπορούσε να κάνει πολλά παιδιά προτού δει τη γυναίκα του στο φως της ημέρας. Γιατί και μετά το γάμο οι νυκτερινές επισκέψεις των ανδρών συνεχίζονταν μέχρι τα τριάντα τους. Μέχρι να τα φθάσουν δεν επιτρεπόταν να κοιμηθούν στο σπίτι τους.    

   Οι γυναίκες στη Σπάρτη ήταν πολύ ποιο ελεύθερες σε σχέση με την Αθήνας όχι μόνο έβγαιναν ελεύθερα από τα σπίτια τους αλλά γυμνάζονταν στα στάδια και τις παλαίστρες μαζί με τους άνδρες. 

   Στη Σπάρτη μόνο ο έχων γεννήσει άρρεν μπορούσε να αποκαλείται “αθάνατος” αφού το αγόρι θα συνέχιζε το ένδοξο όνομα παίρνοντας τη θέση του πατέρα στο πεδίο της μάχης υπερασπιζόμενο την ασφάλεια της πατρίδας.

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ »

ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΜΕΤΑ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

     Οι Έλληνες έχουν διδαχθεί από τον θεό του Κάτω Κόσμου, τον τρόπο που θα πρέπει να εκπληρώνουν τα χρέη τους προς τους νεκρούς. Τα παιδιά δια νόμου είναι υποχρεωμένα να αναλάβουν τα έξοδα και τη  νεκρώσιμη τελετή των γονιών τους. Ο Σόλων με νόμο  εξαιρεί τα παιδιά των γονιών εκείνων που δεν έχουν προνοήσει να τους μάθουν μια τέχνη (εφόσον δεν γνωρίζουν κάποια τέχνη, δεν έχουν εργασία και χρήματα). Οι τελετές αυτές δίνουν συχνά το έναυσμα για όσους δεν έχουν κληρονόμους να αποκτήσουν, υιοθετώντας κάποιον προκειμένου να  εξασφαλίσουν την εφαρμογή των ταφικών εθίμων.

     Οι Έλληνες εφαρμόζουν ως την υπο-μυκηναϊκή περίοδο τον ενταφιασμό ως αποκλειστική πρακτική κήδευσης. Από τον 11ο αιώνα π.κ.χ. εμφανίζεται η πρακτική της καύσης των νεκρών. Στην συνέχεια έως την επιβολή του χριστιανισμού εφαρμόζουν και τις δύο μεθόδους κήδευσης ανάλογα την ιστορική περίοδο και την περιοχή. Ο Όμηρος και στα δύο του έπη φαίνεται να γνωρίζει μόνο την πρακτική της καύσης των νεκρών (;). Η νεκρική τελετή από την ομηρική εποχή περιλαμβάνει: α) την πρόθεση β) την εκφορά γ) την ταφή ή καύση και  δ) τον περίδειπνο.

Α.    Η πρόθεση είναι η εναπόθεση του στολισμένου νεκρού πάνω σε λέκτρο (κλίνη). Οι συγγενείς πλένουν τον νεκρό, τον μυρώνουν, τον στεφανώνουν με άνθη και τον καλύπτουν με λευκό σεντόνι. Στο στόμα του τοποθετούν έναν οβολό, για τα ναύλα που θα πληρώσει στον Χάροντα, που θα τον μεταφέρει  στο απέναντι μέρος της λίμνης Στυγός. Τα πόδια τα νεκρού είναι στραμμένα προς την θύρα, ενώ το πρόσωπο του κοιτάει πάντα την ανατολή. Πλάι του τοποθετούνται οι αοιδοί, οι γονείς του νεκρού, οι φίλοι του, οι μοιρολογίτρες, οι οποίες τραγουδούν τον τελετουργικό θρήνο. Ο θρήνος είναι απαραίτητο καθήκον των γυναικών. Παράλληλα με τον θρήνο τραβάνε τα μαλλιά τους, χτυπάνε το στήθος τους και  γδέρνουν τα μάγουλά τους. Οι γυναίκες καλύπτουν το πρόσωπο τους με καλύπτρα και όλοι οι συγγενείς και οι φίλοι πέφτουν σε βαθιά θλίψη: κυλιούνται στον πηλό ή στο χώμα, καλύπτουν το κεφάλι τους με στάχτη και εξωτερικεύουν το "μίασμα τους" κόβοντας τα μαλλιά τους. Οι γυναίκες προσφέρουν μελιττούτες στον νεκρό, για να γλυκάνει με αυτές τον Κέρβερο, ώστε να τον αφήσει να περάσει το κατώφλι του Κάτω Κόσμου. Όσο βρίσκεται στην οικία του ο νεκρός, έξω από την θύρα τοποθετούν ένα αγγείο γεμάτο νερό, το λεγόμενο Αρδάνιο, για να πλυθούν όσοι έρχονταν σε επαφή μαζί του.

     Η διάρκεια της δημόσιας έκθεσης του νεκρού είναι γενικά σύντομη, αλλά ποικίλλει. Στην Κλασική εποχή θα έρθει πολλές φορές η νομοθεσία να την περιορίσει. Η σκιά του Πάτροκλου ζητάει να συντομευθεί ο χρόνος της δημόσιας έκθεσης του. Αντίθετα το σώμα του Έκτορα μένει εκτεθειμένο εννέα ημέρες, ενώ του Αχιλλέα δέκα επτά.

Β.   Έπειτα ακολουθεί η εκφορά του νεκρού, μια πολυτελή πομπή που αποτελείται από τις μοιρολογίτρες, που ακολουθούν με τα πόδια και από τους άνδρες, που είναι ανεβασμένοι σε άμαξες. Στην Αθήνα ο Σόλωνας απαγορεύει στις γυναίκες κάτω των 60 ετών να παρευρίσκονται στις εκφορές. Ο νεκρός μεταφέρετε στον τόπο της ταφής ή της καύσης στον ώμο ή πάνω σε άμαξα. Οι Λακεδαιμόνιοι τον μεταφέρουν επάνω σε ασπίδες. Το καθήκον αυτό το έχουν οι συγγενείς και σε ορισμένα μέρη και οι φίλοι του νεκρού. Σύμφωνα με νόμο η νεκρική πομπή πρέπει να περάσει από τους δρόμους της πόλης σιωπηλά. Η εκφορά στην Ελλάδα γίνεται την μέρα με εξαίρεση την Αθήνα, που γίνεται πριν την ανατολή του ήλιου.

Γ.     Η ταφή είναι η τελετή του ενταφιασμού ή της καύσης και της εναπόθεσης των οστών ή της τέφρας σε τύμβο. Σε λάκκους ανοιγμένους γίνονται οι σπονδές και θυσίες με  μαύρες και στείρες δαμάλες (αγελάδες) και μαύρα πρόβατα, το έθιμο λέγεται «απαρχαί» προσφορές. Οι σπονδές γίνονται από αίμα, νερό, οίνο και γάλα, κυρίως δε με μέλι που θεωρείται σύμβολο θανάτου.

     Δίπλα στον νεκρό σώμα τοποθετούνται και κάποια κτερίσματα, που έχουν σχέση με την καθημερινότητα του, το επάγγελμα του ή την ηλικία του. Για παράδειγμα οι άνδρες θάβονται με τα όπλα τους, οι γυναίκες με τα κάτοπτρα τους και τα παιδιά με τα παιχνίδια και θήλαστρα τους. Σε κάποιες περιπτώσεις στους λάκκους τοποθετούν εγχάρακτες πλάκες με αναθηματικά κείμενα (καταδεσμοί) ή με Ορφικούς ύμνους και Πυθαγόρειες συμβουλές προς τον νεκρό. Κοινά κτερίσματα είναι τα πήλινα αγγεία ενώ λιγότερο συχνά είναι τα λίθινα ή από μέταλλο αγγεία, ειδώλια, λυχνάρια και νομίσματα. Κατά την εποχή του Κέκροπα οι νεκροί θάβονται σε οριζόντια ύπτια θέση, ώστε το πρόσωπο του νεκρού να βλέπει την ανατολή, ενώ οι Μεγαρείς βλέπουν προς τη δύση.

     Κατά την πρακτική της καύσης, ο νεκρός καλύπτεται με λίπος από τα ζώα που θυσιάζονται (το κρέας στην συνέχεια θα καταναλωθεί στον περίδειπνο). Μαζί με το νεκρό στην πυρά θέτουν τις προσφορές των συγγενών και των φίλων. Οι προσφορές είναι συνήθως ζώα, αρώματα, αμφορείς γεμάτοι με μέλι και λάδι και αγαπημένα αντικείμενα του νεκρού. Ο σωρός των ξύλων ετοιμάζεται από τους συγγενείς ή τους φίλους και ο νεκρός τοποθετείται στην κορυφή του σωρού. Οι συγγενείς και οι φίλοι του, στέκονται  ολόγυρα στην πυρά.

Τεφροδόχος

     Όταν η φωτιά σβήσει σκορπίζουν κρασί πάνω στις στάχτες, μαζεύουν τα οστά και τα τοποθετούν σε μία υδρία, αφού προηγουμένως τα περάσουν με δύο στρώματα λίπος. Ύστερα τυλίγουν την ίδια την υδρία σε ένα ύφασμα και την τοποθετούν σε έναν τάφο, που τον καλύπτουν με φαρδιές πέτρινες πλάκες. Από πάνω ρίχνουν χώμα, κατά τρόπο που να σχηματίζεται ένας τύμβος, στην κορυφή του οποίου τοποθετούν, ορισμένες φορές μία στήλη (πέτρα). Στην στήλη σκαλίζουν επιγραφές, όπου αναφέρεται το όνομα του νεκρού, το γενεαλογικό του δέντρο, οι αρετές του και το όνομα του καλλιτέχνη. Υπάρχουν και ομοιώματα εκφραστικά των νεκρών, χαρακτηριστικά όπως ο κύων, πάνω στον τάφο του Διογένους ή ο κύκλος και ο κύλινδρος στον τάφο του Αρχιμήδη.

     Τον 6ο αιώνα π.κ.χ. παρατηρούμε έναν περιορισμό σε ταφικά μνημεία. Ο Σόλων περιορίζει τα έξοδα στα ταφικά έθιμα. Περισσότερες είναι οι καύσεις παρά οι ταφές.

      Οι τάφοι συνήθως τοποθετούνται έξω από την πόλη, στα πλάγια των δρόμων ή και στα υψώματα των πόλεων, αν επρόκειτο για διακεκριμένους πολίτες που έχουν προσφέρει υπηρεσία στην πατρίδα τους. Τα πρώτα χρόνια οι τάφοι είναι κοινοί λάκκοι σκαμμένοι στη γη και λέγονται «υπόγαια». Αργότερα τους στρώνουν με λίθους και τους στεγάζουν κάτω από θόλο. Πάνω από τον τάφο ρίχνουν χώμα και η πράξη λέγεται «χέειν σήμα», όπου σήμα λέγεται το μνήμα. Οι τάφοι από λίθους που λειαίνονται με μεγάλη τέχνη, λέγονται «ξεστοί τάφοι, ή τύμβοι».

     Για αυτούς που έχουν χαθεί σε μάχες μακριά από την πατρίδα τους και έχουν στερηθεί την ταφή, υπάρχουν οι τάφοι λεγόμενοι «κενοτάφια». Τα κενοτάφια δέχονται τις ίδιες τιμές με τους κοινούς τάφους. Επικαλούνται το όνομα του νεκρού τρεις φορές και παρακαλούν την ψυχή του να εισέλθει στον τάφο. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει η πεποίθηση ότι εάν δεν δοθούν στους νεκρούς οι απαραίτητες τιμές, η ψυχή τους θα περιπλανιέται άθλια για εκατό χρόνια.

     Ο Κικέρωνας περιγράφει τη συνήθεια να φυτεύουν λουλούδια στο σημείο της ταφής για να αγαλλιάσει η ψυχή του νεκρού και να εξαγνιστεί το έδαφος. Συνήθως αυτά είναι σέλινο ή  πετροσέλινα (μαϊντανό), από εκεί βγαίνει και η φράση για όσους κοντεύουν να πεθάνουν «αυτός είναι για τα σέλινα». «Δείται σελίνου» λένε για όσους είναι βαριά ασθενείς ή πνέουν τα λοίσθια. Αγαπημένο άρωμα των νεκρών θεωρείται το μύρο από ρόδα, με αυτό ραντίζουν τις πλάκες των τάφων.

   Μετά την ταφή προς τιμήν σημαντικών προσώπων, συνηθίζεται να εκφωνούν «επιτάφιους λόγους» και να διοργανώνουν «επικήδειους αγώνες». Οι επιτάφιοι λόγοι χρηματοδοτούνται από την πόλη. Ο πιο γνωστός σωζόμενος επιτάφιος λόγος είναι αυτός που εκφώνησε ο Περικλής. Ο Όμηρος (Ιλιάς ραψ. 23η) περιγράφει τους αγώνες που διοργάνωσε ο Αχιλλέας προς τιμήν του Πάτροκλου. Οι αγώνες  συνεχίζονται ως τις μέρες του Ησιόδου.

Ελευσινιακό νεκρόδειπνο

Δ.   Μετά την ταφή η συνοδεία επιστρέφει στο σπίτι του νεκρού για να ετοιμάσουν τον περίδειπνο.  Πριν μπουν στην οικία εξαγνίζουν τον χώρο, πλένουν τα χέρια και το κεφάλι τους, για να αποβάλλουν το μίασμα από πάνω τους. Στον περίδειπνο ή νεκρόδειπνο η ψυχή του νεκρού παρευρίσκεται και γι' αυτό απαγορεύεται να λεχθεί οτιδήποτε στην διάρκεια του γεύματος που να μην αποτελεί έπαινό του. Σε παλαιότερα χρόνια το φαγητό ετοιμαζόταν και τρωγόταν δίπλα στον τάφο.

     Οι συγγενείς του νεκρού απέχουν από κάθε διασκέδαση, συμπόσια, δημόσιες τελετές και αγώνες. Αφαιρούν κάθε στολίδι και φορούν ως επί το πλείστον μαύρα.

     Δυο μέρες μετά την ταφή διοργανώνονται τα τρίτα, ενώ οχτώ μέρες μετά την ταφή ακολουθούν τα έννατα, που πραγματοποιούνται στο σημείο ταφής και επαναλαμβάνονται τον μήνα Ανθεστηριώνα. Αυτές κυρίως είναι οι τιμές που αποδίδονται από τους Έλληνες προς τους νεκρούς, τα λεγόμενα ΔΙΚΑΙΑ και ΟΣΙΑ. 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ »